İdarenin bütünlüğü ilkesi ve kuruluş ilkeleri: merkezden-yerinden yönetim, hiyerarşi ve idari vesayet Soruları
KPSS Vatandaşlık · 22 özgün soru · açıklamalı çözümler
İdarenin bütünlüğü ilkesi ve kuruluş ilkeleri: merkezden-yerinden yönetim, hiyerarşi ve idari vesayet — Konu Özeti
KPSS Vatandaşlık kapsamında İdarenin bütünlüğü ilkesi ve kuruluş ilkeleri: merkezden-yerinden yönetim, hiyerarşi ve idari vesayet konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Yer yönünden (mahalli) yerinden yönetim, bazı idari hizmetlerin merkezî idare hiyerarşisine dahil olmayan kamu tüzel kişilerince yürütülmesidir ve il özel idareleri, belediyeler ile köyler bu kapsamdadır.
İlçelerin kurulup kaldırılması ve adlarının değiştirilmesi kanunla yapılır, ilçe sınırlarının komşu illerle yeniden düzenlenmesi Cumhurbaşkanı onayıyla gerçekleşir; il merkezini oluşturan ilçeye merkez ilçe denir ve mülki idare amiri kaymakamdır.
Merkezden yönetimin sakıncaları: bürokrasi ve kırtasiyeciliğe yol açması, zaman kaybı ve hizmetlerin gecikmesi, teknik personel sıkıntısı, yerel ihtiyaçların yeterince dikkate alınamaması ve demokratik ilkelere uygun olmamasıdır; üniter yapıyı sarsma tehlikesi ise merkezden değil yerinden yönetimin sakıncasıdır.
İdarenin bütünlüğü, idari teşkilatın üniter (tekçi) devlet ilkesi gereği uyum ve bütünlük içinde çalışması ilkesidir ve bu bütünlük hiyerarşi ile idari vesayet araçları yoluyla sağlanır.
Yerel (mahalli) yerinden yönetim kuruluşlarının temel özellikleri: belli bir yöre itibarıyla uygulanır, kamu tüzel kişilikleri vardır, devletten ayrı mal varlığı ve bütçeleri bulunur, çalışanları merkezî idarenin hiyerarşisine dahil değildir ve temel karar organları seçimle belirlenir.
Yerinden yönetimin sakıncaları: üniter yapıyı ve ülke bütünlüğünü sarsma tehlikesi, hizmetlerin yeknesak yürütülememesi, mali denetimde güçlükler, partizanca uygulamalar ve hizmetlerin uzun dönemli planlamadan uzak yürütülmesidir.
İdari vesayet, merkezî idarenin kendisinden ayrı kamu tüzel kişiliğine sahip yerinden yönetim kuruluşlarının organları ve işlemleri üzerinde sahip olduğu denetim yetkisidir; idarenin bütünlüğünü, uyum ve eşgüdümü sağlamak amacıyla kullanılır ve ancak kanunda açıkça öngörülen sınırlar içinde işletilebilir.
Merkezden yönetim (merkezî idare), idari hizmetlerin başkent adı verilen devlet merkezinden ve tek elden yürütülmesidir; yetki ve kaynaklar merkezde toplanır, hizmetler başkent ve taşra teşkilatı aracılığıyla rasyonel ve yeknesak biçimde sunulur.
İdare hukukundan doğan uyuşmazlıkların idari yargıda çözülmesi modelinin örnek alındığı ülke Fransa'dır.
Hiyerarşi aynı kamu tüzel kişisi içindeki üst-ast denetim ilişkisi, idari vesayet ise farklı kamu tüzel kişileri arasındaki denetim ilişkisidir; örneğin vali-kaymakam veya rektör-dekan hiyerarşi, il özel idaresi-belediye veya YÖK-üniversite ilişkisi ise idari vesayettir.
Belediye idaresinde en üst hiyerarşik amir belediye encümeni değil, belediye başkanıdır.
Mahalli idare (yerel yönetim) seçimleri kural olarak beş yılda bir yapılır.
İdarenin faaliyetleri altı grupta ele alınır: planlama faaliyetleri, öz yönetim faaliyetleri, teşvik faaliyetleri, millî güvenliğin sağlanması, kolluk faaliyetleri ve kamu hizmetlerinin yürütülmesi.
Cumhurbaşkanı, cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlıklar ve bakan yardımcıları merkezden yönetim içinde yer alırken, kamu tüzel kişiliğine sahip üniversiteler merkez teşkilatına değil yerinden yönetim kuruluşlarına dahildir.
Yerinden yönetim, merkezin üstlenmediği kimi kamu hizmetlerinin merkezden ayrı ve özerk kamu idarelerince yürütülmesidir ve yerel yerinden yönetim ile hizmet yerinden yönetim olarak ikiye ayrılır.
İdari vesayet yetkileri onama (işlemi geçerli kılma), onamama (işlemi geçersiz kılma), uygulamanın ertelenmesi, idari yargıda dava açma ve yerine işlem yapmadan oluşur.
Hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşları devletten ayrı tüzel kişiliğe (dolayısıyla ayrı mal varlığı ve bütçeye) sahip, teknik bilgi ve uzmanlık gerektiren hizmetleri yapan kuruluşlardır; üzerlerinde merkezî idarenin hiyerarşik değil yalnızca vesayet denetimi bulunur ve il özel idaresi, belediye, köy bunlara dahil değildir.
Hiyerarşi, aynı kurum içinde üst ile astlar arasındaki denetim ilişkisidir; merkezî idarede başkent ile taşra örgütü bu ilişkiyle bağlanır ve örneğin bir bakanlıkta hiyerarşik düzenin en üstünde bakan yer alır.
Mahalli idareler kamu tüzel kişiliğine sahiptir, görev ve yetkileri kanunla düzenlenir, karar organları seçmenlerce seçilir, merkezî idarenin idari vesayet yetkisi altındadır ve Cumhurbaşkanı izniyle kendi aralarında birlik kurabilirler.
İç düzen (öz yönetim) faaliyetleri, idarenin personel alımı, personelin eğitilmesi ve disiplin tedbirlerine yönelik faaliyetleridir ve doğrudan kamuya yönelik olmayan tek faaliyet türüdür.
Bu konuda sık çıkan çeldirici tipleri: merkezden yönetimin yararı sorusunda demokrasi ilkesi, merkezden yönetim içinde yer almayanı sorusunda üniversiteler, mahalli idare özelliklerinde 'seçimler dört yılda bir' (doğrusu beş yıl) ve il özel idaresi ile belediyenin karıştırılmasıdır.
Kanuna dayanma (kanunilik) ilkesi gereği idarenin bir işlem yapabilmesi için o işlemi kanunun öngörmüş olması şarttır; kanun olmayan yerde idare yetkisiz sayılır ve re'sen harekete geçemez, bu nedenle idari işlemler tek taraflı niteliktedir.
Örnek Sorular
Soru 1
Yerinden yönetim sistemi kaç alt türe ayrılır ve bunlar nelerdir?
A) İkiye ayrılır: yerel yerinden yönetim ve hizmet yerinden yönetim
B) Üçe ayrılır: yerel, hizmet ve işlevsel yerinden yönetim
C) İkiye ayrılır: merkezi ve bölgesel yerinden yönetim
D) Üçe ayrılır: mahalli, teknik ve siyasi yerinden yönetim
E) Dörde ayrılır: coğrafi, teknik, mali ve siyasi yerinden yönetim
Cevabı göster
Cevap: A) İkiye ayrılır: yerel yerinden yönetim ve hizmet yerinden yönetim
Yerinden yönetim, yerel (mahalli) yerinden yönetim ve hizmet yerinden yönetim olarak iki alt türe ayrılır.
Soru 2
Mahalli idarelere ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Mahalli idarelerin karar organları seçmenlerce belirlenir.
B) Mahalli idare seçimleri kural olarak dört yılda bir yapılır.
C) Mahalli idarelerin seçimle göreve gelen organlarının seçimi genel oy ilkesine dayanır.
D) Merkezi idare, mahalli idarelerin seçilmiş organları üzerinde de idari vesayet yetkisine sahiptir.
E) Mahalli idareler, il, belediye veya köy halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulur.
Cevabı göster
Cevap: B) Mahalli idare seçimleri kural olarak dört yılda bir yapılır.
Mahalli idare seçimleri kural olarak beş yılda bir yapıldığından 'dört yılda bir yapılır' ifadesi yanlıştır.
Soru 3
Bir bakanlıkta hiyerarşik düzenin en üst kademesinde kim yer alır?
A) Bakan
B) Bakan yardımcısı
C) Genel müdür
D) Cumhurbaşkanı yardımcısı
E) Vali
Cevabı göster
Cevap: A) Bakan
Bakanlık örgütünde hiyerarşinin en üst kademesinde bakan yer alır; bakan yardımcısı, genel müdür ve diğer görevliler bakanın altındaki kademelerdedir.
Soru 4
Aşağıdaki denetim ilişkilerinden hangisi idari vesayete örnek teşkil eder?
A) Bakanlık ile bakanlığa bağlı taşra birimi arasındaki ilişki
B) Rektör ile dekan arasındaki yetki ilişkisi
C) Vali ile kaymakam arasındaki hiyerarşik bağ
D) Bakanlık ile alt kademedeki genel müdürlük arasındaki ilişki
E) YÖK ile üniversite arasındaki denetim ilişkisi
Cevabı göster
Cevap: E) YÖK ile üniversite arasındaki denetim ilişkisi
YÖK ile üniversite farklı kamu tüzel kişileri olduğundan aralarındaki denetim idari vesayettir; diğer örnekler aynı tüzel kişi içindeki hiyerarşik ilişkilerdir.
Soru 5
İdarenin faaliyet türleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Planlama faaliyetleri
B) Kolluk faaliyetleri
C) Yargısal karar alma
D) Teşvik faaliyetleri
E) Kamu hizmeti faaliyetleri
Cevabı göster
Cevap: C) Yargısal karar alma
İdarenin faaliyetleri planlama, öz yönetim, teşvik, millî güvenliğin sağlanması, kolluk ve kamu hizmetlerinin yürütülmesi olmak üzere altı grupta toplanır; yargısal karar alma idareye değil yargı organlarına aittir.
Soru 6
İdari işlem hangi özelliği taşıyan bir eylemdir?
A) İdarenin iki taraflı sözleşme niteliğindeki irade uyuşmasıyla kurulan işlemdir.
B) Yargı kararıyla hukuki sonuç doğuran ve idare tarafından onaylanan işlemdir.
C) Kanun koyucu ile idare arasındaki ortak irade açıklamasına dayanan işlemdir.
D) İdarenin hukuki sonuç doğurmaya yönelik tek taraflı irade açıklamasıdır.
E) İdarenin özel kişilerle pazarlık yaparak akdettiği ticari sözleşmelerdir.
Cevabı göster
Cevap: D) İdarenin hukuki sonuç doğurmaya yönelik tek taraflı irade açıklamasıdır.
İdari işlem, idarenin hukuki sonuç doğurmaya yönelik tek taraflı irade açıklamasıdır; çok taraflılık veya sözleşme niteliği taşımaz.
Soru 7
Kanunilik ilkesi uyarınca idare, kanunda öngörülmeyen bir konuda nasıl hareket etmelidir?
A) Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle söz konusu yetkiyi kendiliğinden düzenleyebilir.
B) Yargısal onay alarak ilgili işlemi gerçekleştirebilir.
C) İdari teamül oluşmuşsa kanun olmaksızın işlem yapılabilir.
D) Kamu yararı gerekçesiyle ihtiyari olarak işlem tesis edebilir.
E) O alanda yetkisiz sayılır ve re'sen işlem yapamaz.
Cevabı göster
Cevap: E) O alanda yetkisiz sayılır ve re'sen işlem yapamaz.
Kanunilik ilkesi gereği kanunda öngörülmeyen alanda idare yetkisizdir ve re'sen harekete geçemez.
Soru 8
Aşağıdakilerden hangisi idari vesayet yetkileri arasında yer almaz?
A) Hiyerarşik emir verme yetkisi
B) İşlemi onamama (geçersiz kılma)
C) Uygulamanın ertelenmesi
D) İdari yargıda dava açma
E) İşlemi onama (geçerli kılma)
Cevabı göster
Cevap: A) Hiyerarşik emir verme yetkisi
Hiyerarşik emir verme yetkisi idari vesayetin değil hiyerarşinin yetkisidir. Vesayet yetkileri onama, onamama, erteleme, idari yargıda dava açma ve yerine işlem yapmadır.
Soru 9
Aşağıdaki kurumlardan hangisi merkezden yönetim (merkezî idare) kapsamında yer almaz?
A) Bakanlıklar
B) Cumhurbaşkanlığı
C) Üniversiteler
D) Bakan yardımcılıkları
E) Cumhurbaşkanı yardımcılıkları
Cevabı göster
Cevap: C) Üniversiteler
Üniversiteler kamu tüzel kişiliğine sahip olduğundan merkezî idare kapsamında değil, yerinden yönetim kuruluşları arasında sayılır.
Soru 10
Aşağıdakilerin hangisi iç düzen (öz yönetim) faaliyetlerinin temel özelliğini doğru biçimde açıklar?
A) Kamuya doğrudan hizmet sunan ve denetim işlevi gören faaliyet türüdür.
B) Güvenlik ve kamu düzenini koruyan kolluk nitelikli faaliyetleri kapsar.
C) Uzun vadeli politika kararlarını içeren planlama türü faaliyetlere karşılık gelir.
D) Ekonomik kalkınmaya destek veren teşvik niteliğindeki faaliyetleri içerir.
E) Kurumun personel alımı, eğitimi ve disiplinini içeren iç işleyiş faaliyetidir.
Cevabı göster
Cevap: E) Kurumun personel alımı, eğitimi ve disiplinini içeren iç işleyiş faaliyetidir.
İç düzen (öz yönetim) faaliyetleri personel alımı, eğitim ve disiplin işlemlerini kapsar; doğrudan kamuya değil kurumun kendi iç işleyişine yöneliktir.
Soru 11
Üniter devlet yapısında yönetimin bütünlüğü hangi araçlarla sağlanır?
A) Hiyerarşi ve idari vesayet
B) Yargısal denetim ve ombudsman mekanizmaları
C) Kamu denetçiliği ve sayıştay denetimi
D) Anayasa mahkemesi kararları ve yargı bağımsızlığı
E) Merkezi bütçe denetimi ve maliye denetimi
Cevabı göster
Cevap: A) Hiyerarşi ve idari vesayet
İdarenin bütünlüğü, üniter devlet ilkesi gereği hiyerarşi ve idari vesayet araçlarıyla sağlanır.
Soru 12
Aşağıdakilerden hangisi yer yönünden (mahalli) yerinden yönetim kuruluşları arasında yer almaktadır?
A) Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü
B) İl özel idaresi, belediye ve köyler
C) Karayolları Genel Müdürlüğü
D) Üniversiteler ve kamu iktisadi teşebbüsleri
E) İçişleri Bakanlığı taşra örgütleri
Cevabı göster
Cevap: B) İl özel idaresi, belediye ve köyler
Yer yönünden yerinden yönetim kuruluşları merkezî idare hiyerarşisine dahil olmayan kamu tüzel kişileri olup il özel idareleri, belediyeler ve köyler bu kapsamdadır.
Soru 13
Türk idare hukukunda, idareden doğan uyuşmazlıkların ayrı bir idari yargı düzeninde çözülmesi anlayışının örnek alındığı ülke aşağıdakilerden hangisidir?
A) Almanya
B) İngiltere
C) Fransa
D) Amerika Birleşik Devletleri
E) İsviçre
Cevabı göster
Cevap: C) Fransa
Türk idare hukukunda idari uyuşmazlıkların ayrı idari yargı mahkemelerinde görülmesi modeli Fransa'dan örnek alınmıştır.
Soru 14
Yerinden yönetim sisteminin beraberinde getirdiği sakıncalar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaktadır?
A) Hizmetlerde kırtasiyecilik ve bürokrasinin artması
B) Teknik personel sıkıntısı yaşanması
C) Merkezi karar alma süreçlerinde aşırı yavaşlama
D) Demokratik ilkelere aykırı bir yönetim anlayışının doğması
E) Hizmetlerin yeknesak biçimde yürütülememesi
Cevabı göster
Cevap: E) Hizmetlerin yeknesak biçimde yürütülememesi
Hizmetlerin yeknesak yürütülememesi yerinden yönetimin sakıncaları arasında yer alır; kırtasiyecilik, teknik personel sorunu ve demokratik ilkelere aykırılık ise merkezden yönetimin sakıncalarıdır.
Soru 15
Merkezden yönetim sisteminin temel özelliği aşağıdakilerden hangisinde doğru biçimde tanımlanmıştır?
A) İdari hizmetlerin yerel karar organlarınca özerk biçimde yürütülmesidir.
B) Devlete ait tüzel kişiliğin birden fazla merkez arasında bölüştürülmesidir.
C) İdari hizmetlerin yalnızca başkent teşkilatıyla sınırlı tutulmasıdır.
D) Hizmetlerin bağımsız kamu kurumları aracılığıyla teknik uzmanlar tarafından yürütülmesidir.
E) Hizmetlerin başkent ve taşra örgütünce tek elden ve yeknesak biçimde yürütülmesidir.
Cevabı göster
Cevap: E) Hizmetlerin başkent ve taşra örgütünce tek elden ve yeknesak biçimde yürütülmesidir.
Merkezden yönetimde hizmetler başkent ve taşra örgütleri aracılığıyla tek elden, rasyonel ve yeknesak biçimde yürütülür; yetki ve kaynaklar merkezde toplanır.