KPSS Vatandaşlık kapsamında Hukukun kaynakları: yazılı-yazısız ayrımı, asli-yardımcı kaynaklar (örf-âdet, içtihat, doktrin) konusunda bilmen gereken 20 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Hukukun hem yazılı hem yazısız kaynaklarında olayla ilgili hiçbir düzenleme bulunmamasına hukuk boşluğu denir ve bu durumda hâkim hukuk yaratma yetkisini kullanır.
Sayıştay'ın kesin hükümlerine karşı ilgililer, yazılı bildirim tarihinden itibaren 15 gün içinde bir kez karar düzeltilmesi talebinde bulunabilir.
Hukukun uygulanmasında izlenecek sıra yazılı kaynaklar → yazısız kaynaklar → yardımcı kaynaklar biçimindedir.
Hukukun yazısız kaynağı, toplumda yerleşik olup hukuki bağlayıcılık kazanan genel uygulamaları (toplumun inanış ve kabulünü) kapsayan örf ve âdet hukukudur.
Dünyanın ilk yazılı anayasası 1787 tarihli ABD Anayasası'dır.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'na göre borcun kaynakları sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşmedir.
İngiltere yazılı bir anayasaya sahip olmamasına rağmen güçlü anayasal gelenekler, köklü demokrasi kültürü ve etkin sivil toplum kuruluşları sayesinde anayasal devlet niteliğini korur.
Belediyenin asli (temel) karar organı belediye meclisi; belediye encümeni yürütme ve danışma organı, belediye başkanı ise yürütme organıdır.
Devletler umumi hukuku (uluslararası kamu hukuku) devletlerin ve BM, AB, NATO, OECD gibi uluslararası kuruluşların ilişkilerini düzenler; kaynakları uluslararası anlaşmalar, hukukun genel ilkeleri, uluslararası mahkeme kararları, uluslararası teamüller ve doktrindir.
Hukukun yazılı kaynakları Anayasa, kanun, kanun hükmünde kararname, tüzük, yönetmelik, genelge, tebliğ ve genel emir gibi yetkili makamlarca konulan düzenleyici işlemlerdir.
Yazılı kaynaklarda olayla ilgili genel ya da özel hiçbir hükmün bulunmamasına açık boşluk denir.
Pozitif (müspet) hukuk bir ülkede belirli bir anda yürürlükte olan yazılı ve yazısız tüm hukuk kurallarının bütünü; mevzu hukuk yetkili makamların koyduğu yürürlükteki yazılı kurallar; tabii (doğal) hukuk ise yürürlükteki kuralların ötesinde akılla ulaşılan ideal ilkelerdir.
Türkiye idari teşkilatı başkent, taşra ve yardımcı kuruluşlar olarak ayrılır (örneğin vali taşra teşkilatına ait olup başkent teşkilatına dahil değildir).
Cumhurbaşkanı adayı olabilmek için en az 40 yaşını doldurmak, yükseköğrenim mezunu olmak, askerlikle ilişiği bulunmamak ve yüz kızartıcı suçlardan hüküm giymemiş olmak gerekir.
Hukukun asli kaynakları yazılı kaynaklar (Anayasa, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi) ile yazısız kaynak olan örf ve âdet hukukudur; yardımcı kaynaklar ise yargısal içtihatlar ve doktrindir (bilimsel görüşler) ve bağlayıcı değildir.
Anayasayı değiştirebilen iktidar kurucu iktidardır; ilk kez yeni bir anayasa yapan asli kurucu iktidar, mevcut anayasayı onun öngördüğü koşullarda değiştiren ise tali kurucu iktidardır.
Vakıflar mal topluluğu niteliğinde tüzel kişiler iken belediye, sendika ve dernek kişi topluluğu niteliğinde tüzel kişilerdir.
Borç ilişkisi nisbidir (yalnızca tarafları bağlar), geçicidir (zamanaşımına uğrayabilir), yazılı şekle bağlı değildir (sözlü kurulabilir) ve hukuka, ahlaka ve adaba aykırı olamaz.
Türk tarihinin ilk yazılı anayasası 1876 Kanun-i Esasi, yeni Türk devletinin ilk yazılı anayasası ise 1921 Anayasası'dır.
Hukukun yardımcı kaynakları yargısal içtihatlar (yargı kararları) ve bilimsel içtihatlardır (doktrin/öğreti); bunlar bağlayıcı değildir, hâkime yalnızca yol gösterir, ancak içtihadı birleştirme kararları bağlayıcıdır.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
A) Mevzu hukuk – yazısız kaynaklar da dahil olmak üzere yürürlükteki tüm kuralları kapsar
B) Mevzu hukuk – yetkili makamların koyduğu yürürlükteki yazılı kurallar
C) Tabii hukuk – akılla ulaşılan, yürürlükteki pozitif kuralların ötesindeki ideal ilkeler
D) Pozitif hukuk – belirli bir ülkede o an yürürlükte olan tüm hukuk kurallarının bütünü
E) Pozitif hukuk – hem yazılı hem yazısız kuralları içerebilir
Cevabı göster
Cevap: A) Mevzu hukuk – yazısız kaynaklar da dahil olmak üzere yürürlükteki tüm kuralları kapsar
Mevzu hukuk yalnızca yetkili makamların koyduğu yazılı kuralları kapsar; yazısız kurallar mevzu hukukun değil, daha geniş kapsamlı pozitif hukukun parçasıdır.
Soru 2
Hukukun yardımcı kaynakları olan doktrin ve yargısal içtihatlar hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Doktrin ve içtihat, hâkimler açısından asli kaynaklar gibi bağlayıcıdır
B) Yargısal içtihatlar bağlayıcı olmakla birlikte doktrin yalnızca yol göstericidir
C) İçtihadı birleştirme kararları da dahil olmak üzere tüm içtihatlar bağlayıcı değildir
D) Doktrin ve içtihat bağlayıcı değildir; ancak içtihadı birleştirme kararları bağlayıcıdır
E) Doktrin asli kaynak, yargısal içtihat ise yardımcı kaynak niteliğindedir
Cevabı göster
Cevap: D) Doktrin ve içtihat bağlayıcı değildir; ancak içtihadı birleştirme kararları bağlayıcıdır
Doktrin ve yargısal içtihatlar bağlayıcı değildir, hâkime yalnızca yol gösterir. İstisnai olarak içtihadı birleştirme kararları bağlayıcılık taşır.
Soru 3
Türk tarihinin ilk yazılı anayasası ve yeni Türk devletinin ilk yazılı anayasası sırasıyla hangileridir?
A) 1876 Kanun-i Esasi – 1924 Anayasası
B) 1876 Kanun-i Esasi – 1921 Anayasası
C) 1908 İkinci Meşrutiyet Anayasası – 1921 Anayasası
D) 1876 Kanun-i Esasi – 1923 Cumhuriyet İlanı
E) 1839 Tanzimat Fermanı – 1921 Anayasası
Cevabı göster
Cevap: B) 1876 Kanun-i Esasi – 1921 Anayasası
Türk tarihinin ilk yazılı anayasası Kanun-i Esasi (1876), yeni Türk devletinin ilk yazılı anayasası ise 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'dur.
Soru 4
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'na göre borcun kaynakları aşağıdakilerden hangisidir?
A) Haksız fiil, velayet ve sebepsiz zenginleşme
B) Sözleşme, mülkiyet ve haksız fiil
C) Sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme
D) Sözleşme, sebepsiz zenginleşme ve vekâlet
E) Kanun, sözleşme ve örf-âdet
Cevabı göster
Cevap: C) Sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme
6098 sayılı TBK borcun üç kaynağını sözleşme, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme olarak düzenler; diğer seçeneklerde yer alan mülkiyet, velayet veya vekâlet borcun kaynağı değildir.
Soru 5
Hukukun uygulanmasında kaynakların doğru öncelik sıralaması aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?
A) Yardımcı kaynaklar → yazısız kaynaklar → yazılı kaynaklar
B) Yazısız kaynaklar → yardımcı kaynaklar → yazılı kaynaklar
C) Yardımcı kaynaklar → yazılı kaynaklar → yazısız kaynaklar
D) Yazılı kaynaklar → yardımcı kaynaklar → yazısız kaynaklar
E) Yazılı kaynaklar → yazısız kaynaklar → yardımcı kaynaklar
Cevabı göster
Cevap: E) Yazılı kaynaklar → yazısız kaynaklar → yardımcı kaynaklar
Hukuk uygulanırken önce yazılı kaynaklara, sonra yazısız kaynaklara, en son yardımcı kaynaklara başvurulur.
Soru 6
Hukukun asli ve yardımcı kaynakları hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Örf ve âdet kuralları, yazısız nitelikte bir asli kaynaktır
B) Örf ve âdet kuralları asli değil, doktrin gibi yardımcı kaynaktır
C) Doktrin ve yargısal içtihatlar asli kaynak olup hâkimi bağlar
D) Cumhurbaşkanlığı kararnamesi yazılı değil, yazısız bir kaynaktır
E) Yardımcı kaynaklar hâkim açısından kanunlarla eşit derecede bağlar
Cevabı göster
Cevap: A) Örf ve âdet kuralları, yazısız nitelikte bir asli kaynaktır
Hukukun asli kaynakları yazılı kaynaklar (Anayasa, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi) ile yazısız kaynak olan örf ve âdet hukukudur; bu nedenle örf ve âdet kuralları yazısız nitelikte bir asli kaynaktır.
Soru 7
Bir uyuşmazlıkta hâkim, hem yazılı hem de yazısız kaynaklarda konuya ilişkin herhangi bir düzenleme bulamadığında aşağıdaki yollardan hangisine başvurur?
A) Yazısız kaynakları re'sen yorumlayarak boşluğu kapatır
B) Bizzat hukuk yaratarak uyuşmazlığı kendisi çözer
E) Yalnızca örf ve âdet kurallarını uygulamakla yetinir
Cevabı göster
Cevap: B) Bizzat hukuk yaratarak uyuşmazlığı kendisi çözer
Hem yazılı hem yazısız kaynaklarda ilgili hiçbir düzenleme bulunmaması hukuk boşluğu oluşturur; bu durumda hâkim bizzat hukuk yaratarak uyuşmazlığı kendisi çözer.
Soru 8
Tüzel kişiler mal topluluğu ve kişi topluluğu olarak ikiye ayrılmaktadır. Aşağıdakilerin hangisinde mal topluluğu ve kişi topluluğu örnekleri doğru eşleştirilmiştir?
A) Mal topluluğu: belediye — Kişi topluluğu: vakıf
B) Mal topluluğu: sendika — Kişi topluluğu: dernek
C) Mal topluluğu: vakıf — Kişi topluluğu: belediye, sendika, dernek
D) Mal topluluğu: dernek — Kişi topluluğu: vakıf, belediye
E) Mal topluluğu: belediye, vakıf — Kişi topluluğu: sendika
Cevabı göster
Cevap: C) Mal topluluğu: vakıf — Kişi topluluğu: belediye, sendika, dernek
Vakıf belirli bir amaca özgülenen mal varlığının tüzel kişilik kazanmış halidir (mal topluluğu); belediye, sendika ve dernek ise bir araya gelen kişilerin oluşturduğu tüzel kişiliklerdir (kişi topluluğu).
Soru 9
Devletler umumi hukukunun (uluslararası kamu hukukunun) kaynakları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Devletlerarası anlaşmalar (uluslararası sözleşmeler)
B) Uluslararası örf-âdet niteliğindeki teamül kuralları
C) Uygar uluslarca kabul edilmiş hukukun genel ilkeleri
D) Bir devletin kendi organlarına ait iç tüzükler
E) Uluslararası yargı organlarının mahkeme kararları
Cevabı göster
Cevap: D) Bir devletin kendi organlarına ait iç tüzükler
Devletler umumi hukukunun kaynakları; devletlerarası anlaşmalar, uluslararası teamüller, hukukun genel ilkeleri, uluslararası mahkeme kararları ve doktrindir.
Soru 10
Aşağıdakilerden hangisi hukukun yazısız kaynağını doğru biçimde tanımlamaktadır?
A) Yetkili makamlar tarafından yürürlüğe konulan kanun, tüzük ve yönetmelik gibi düzenleyici işlemlerin bütünü
B) Yargı organlarının verdiği ve ileriye yönelik bağlayıcılık taşıyan mahkeme kararları
C) Devletin resmi gazetede yayımladığı genelge ve tebliğ niteliğindeki idari düzenlemeler
D) Hukuk akademisyenlerinin bilimsel eserlerinde ortaya koyduğu görüş ve yorumlar
E) Toplumda uzun süredir süregelip hukuki bağlayıcılık kazanan örf ve âdet kuralları
Cevabı göster
Cevap: E) Toplumda uzun süredir süregelip hukuki bağlayıcılık kazanan örf ve âdet kuralları
Yazısız hukuk kaynağı, toplumun genel inanış ve kabulüyle bağlayıcılık kazanan örf ve âdet hukukudur; resmi bir makamca yazıya geçirilmemiştir.
Soru 11
"Açık boşluk" kavramı hukuk literatüründe nasıl tanımlanır?
A) Yazılı kaynaklarda hem genel hem özel hiçbir hükmün bulunmaması
B) Yazısız kaynaklarda konuya ilişkin herhangi bir kuralın yer almaması
C) Hem yazılı hem yazısız kaynaklarda hiçbir düzenlemenin bulunmaması
D) Yazılı kaynaklarda genel hüküm bulunup özel hükmün bulunmadığı durum
E) Yargı kararlarının birbiriyle çeliştiği ve tutarsızlık yaratan durum
Cevabı göster
Cevap: A) Yazılı kaynaklarda hem genel hem özel hiçbir hükmün bulunmaması
Açık boşluk, yazılı kaynaklarda olayla ilgili genel ya da özel hiçbir hükmün bulunmaması durumudur. Hem yazılı hem yazısız kaynaklarda boşluk varsa bu hukuk boşluğu (gerçek boşluk) olur.
Soru 12
Tarihsel süreçte dünyanın ilk yazılı anayasası olarak kabul edilen belge, hangi ülkeye aittir ve hangi yılda hazırlanmıştır?
A) Fransa – 1791
B) ABD – 1787
C) İsveç – 1772
D) Polonya – 1791
E) İngiltere – 1215
Cevabı göster
Cevap: B) ABD – 1787
Dünyanın ilk yazılı anayasası, 1787 yılında hazırlanan ABD (Amerika Birleşik Devletleri) Anayasası'dır.
Soru 13
Aşağıdakilerden hangisi hukukun yazılı kaynakları arasında sayılamaz?
A) Kanun hükmünde kararname
B) Yönetmelik
C) Örf ve âdet kuralları
D) Tüzük
E) Genelge
Cevabı göster
Cevap: C) Örf ve âdet kuralları
Örf ve âdet kuralları hukukun yazısız kaynağıdır; kanun hükmünde kararname, yönetmelik, tüzük ve genelge ise yetkili makamların koyduğu yazılı düzenleyici işlemlerdir.
Soru 14
Mevcut bir anayasanın öngördüğü usul ve koşullar çerçevesinde anayasayı değiştirme yetkisine sahip olan iktidar aşağıdakilerden hangisidir?
A) Asli kurucu iktidar
B) Yürütme organı
C) Olağan yasama organı
D) Tali kurucu iktidar
E) Anayasa Mahkemesi
Cevabı göster
Cevap: D) Tali kurucu iktidar
Tali kurucu iktidar, var olan anayasanın öngördüğü koşullar dahilinde anayasayı değiştiren iktidardır. Asli kurucu iktidar ise sıfırdan yeni bir anayasa yapar.
Soru 15
İngiltere'nin anayasal düzeni hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Yazılı bir anayasası vardır; bu anayasa 1688 Haklar Bildirisi ile oluşmuştur
B) Yazılı anayasası olmasa da köklü gelenekleriyle anayasal devlet sayılır
C) Yazılı anayasasına karşın anayasal devlet niteliğini zamanla yitirmiştir
D) Anayasal ilkeleri yargı kararlarıyla değil, parlamento kanunlarıyla korunur
E) Yazısız anayasası, bütünüyle Magna Carta belgesinden ibaret kabul edilir
Cevabı göster
Cevap: B) Yazılı anayasası olmasa da köklü gelenekleriyle anayasal devlet sayılır
İngiltere'nin yazılı bir anayasası yoktur; buna karşın köklü gelenekleri, demokratik kültürü ve etkin sivil toplumu sayesinde anayasal devlet niteliğini korur.